نفقه زوجه در دوران عقد, حق حبس زوجه و تأثير آن در نفقه

متن سئوال

1 . آيا در دوران‌ نامزدي‌ و قبل‌ از عروسي‌ كه‌ زوجه‌ در منزل‌ پدري‌ زندگي‌ مي كند نفقه‌ زوجه‌ برعهده‌ زوج مي باشد يا خير؟
2 . اگر زوجه‌ انجام‌ عروسي‌ و تمكين‌ خود را در دوران‌ نامزدي‌ منوط به‌ پرداخت‌ مهريه‌ يا پرداخت‌ شيربها ياتحويل‌ چند قلم‌ جنس‌ كه‌ طبق‌ قرارداد بين‌ زوجين ، خريد و تحويل‌ آنها به‌ عهده‌ زوج‌ نهاده‌ شده‌ است ، يا پرداخت نفقه‌ ايام‌ گذشته‌ بنمايد و زوج‌ هم‌ آنها را پرداخت‌ ننمايد يا استطاعت‌ پرداخت‌ نداشته‌ باشد در چنين‌ صورت هايي آيا زوجه‌ كه‌ در دوران‌ نامزدي‌ مي باشد مستحق‌ دريافت‌ نفقه‌ مي باشد يا خير؟

 

متن پاسخ

پاسخ‌ سؤال‌ اول
نفقه‌ زوجه‌ در دوران‌ نامزدي
نفقه‌ زوجه‌ با دو شرط واجب‌ است :
1 . دائمي‌ بودن‌ عقد ازدواج 
2 . تمكين‌ كامل‌ زوجه‌ در آميزش .
بنابراين ، در صورتي‌ كه‌ عقد دائم‌ نباشد و يا زوجه‌ تمكين‌ در آميزش‌ نداشته‌ باشد و ناشزه‌ باشد نفقه اي‌ برعهده‌ زوج‌ نخواهد بود. اين‌ مطلب‌ مورد اتفاق‌ تمام‌ فقها مي باشد. مرحوم‌ صاحب‌ جواهر مي فرمايد: «والثاني :التمكين‌ الكامل‌ و هو التخليه‌ بينها و بينه‌ علي‌ وجه‌ به‌ يتحقق‌ عدم‌ نشوزها الذي‌ لاخلاف‌ في‌ اعتباره‌ في‌ وجوب الأنفاق . بل‌ الأجماع‌ بقسميه‌ عليه . فمتي‌ مكنته‌ علي‌ الوجه‌ المزبور بحيث‌ لاتخص‌ موضعا ولاوقتا، مما يحل‌ له الأستمتاع‌ بهما وجب‌ عليه‌ الأنفاق‌ والا فلا.»1 دومين‌ شرط از شرايط وجوب‌ انفاق‌ تمكين‌ كامل‌ است‌ كه‌ همان در اختيار گذاشتن‌ زوجه‌ است‌ خودش‌ را به‌ شوهر به‌ گونه اي‌ كه‌ ناشزه‌ نباشد، در معتبر بودن‌ آن‌ در وجوب‌ انفاق اختلافي‌ نيست . بلكه‌ اجماع‌ به‌ هر دو قسم‌ آن‌ ] محصل‌ و منقول‌ [ بر آن‌ موجود است . پس‌ هرگاه‌ به‌ گونه اي‌ كه ذكر شد زوجه‌ تمكين‌ كند و وقت‌ و مكان‌ خاصي‌ را براي‌ تمكين‌ تعيين‌ نكند البته‌ در صورتي‌ كه‌ در آن‌ وقت‌ ومكان‌ استمتاع‌ حلال‌ باشد، نفقه‌ زوجه‌ واجب‌ خواهد بود و در غير اين‌ صورت‌ واجب‌ نيست .
در تحريرالوسيله‌ نيز آمده‌ است : «انما تجب‌ نفقه‌ الزوجه‌ علي‌ الزوج‌ بشرط أن‌ تكون‌ دائمه ، فلانفقه للمنقطعه‌ و أن‌ تكون‌ مطيعه‌ له‌ فيما يجب‌ اطاعتها له‌ فلا نفقه‌ للناشزه ... .»2 نفقه‌ در صورتي‌ واجب‌ است‌ كه‌ عقددائم‌ باشد; بنابراين ، نفقه اي‌ در ازدواج‌ موقت‌ نخواهد بود و ديگر اين‌ كه‌ زوجه‌ اطاعت‌ پذيري‌ از زوج‌ درمواردي‌ كه‌ اطاعت‌ واجب‌ است‌ داشته‌ باشد، بنابراين ، براي‌ زوجه‌ ناشزه ، نفقه اي‌ نخواهد بود.
ماده‌ 1108 قانون‌ مدني‌ نيز به‌ اين‌ مطلب‌ تصريح‌ كرده‌ و مقرر مي دارد: «هرگاه‌ زن‌ بدون‌ مانع‌ مشروع‌ از اداي وظايف‌ زوجيت‌ امتناع‌ كند مستحق‌ نفقه‌ نخواهد بود.» بنابراين ، در صورت‌ تمكين ، نفقه‌ زوجه‌ واجب‌ است‌ وفرقي‌ بين‌ دوران‌ نامزدي‌ و پس‌ از عروسي‌ نخواهد بود. بسياري‌ از فقهاي‌ معاصر به‌ وجوب‌ نفقه‌ زوجه‌ در دوران نامزدي‌ در صورت‌ تمكين‌ تصريح‌ كرده اند. از جمله‌ امام‌ خميني‌ (ره ) در پاسخ‌ استفتايي‌ در اين‌ مورد مي فرمايد:«زوجه‌ اگر تمكين‌ داشته‌ باشد نفقه‌ او بر زوج‌ واجب‌ است ، هرچند او را به‌ منزل‌ خود نبرده‌ باشد.»3
نفقه‌ زوجه‌ در صورت‌ تمكين‌ نكردن‌ به‌ جهت‌ عدم‌ پرداخت‌ مهريه‌ و...
در صورت‌ تمكين‌ نكردن‌ زوجه‌ در دوران‌ نامزدي‌ به‌ جهت‌ عدم‌ پرداخت‌ مهريه‌ از سوي‌ زوج ، زوجه مي تواند قبل‌ از گرفتن‌ مهريه‌ در صورتي‌ كه‌ مهريه‌ داراي‌ مدت‌ نباشد و حال‌ باشد و پس‌ از ازدواج‌ تمكين‌ نكرده باشد از تمكين‌ امتناع‌ كند; زيرا ازدواج‌ در حكم‌ معاوضه‌ است‌ و هر يك‌ از طرفين‌ مي تواند امتناع‌ از تسليم‌ نمايدتا عوض‌ را دريافت‌ كند و در اين‌ حكم‌ فرقي‌ بين‌ حالت‌ اعسار و عدم‌ اعسار زوج‌ نمي باشد، چرا كه‌ اعسار تنهاموجب‌ سقوط حق‌ مطالبه‌ از نظر حكم‌ تكليفي‌ مي باشد و تسليم‌ معوض‌ قبل‌ از گرفتن‌ عوض ، حكم‌ ديگري است‌ كه‌ ربطي‌ به‌ اعسار ندارد.4
بر اين‌ مطلب‌ ادعاي‌ اجماع‌ و اتفاق‌ شده‌ است 5 و برخي‌ روايات‌ نيز بر آن‌ دلالت‌ مي كنند;6 البته‌ فرقي‌ كه بين‌ حالت‌ اعسار زوج‌ و عدم‌ اعسار او وجود دارد اين‌ است‌ كه‌ در صورت‌ عدم‌ اعسار كه‌ زوج‌ توانايي‌ پرداخت مهريه‌ را دارد و پرداخت‌ نمي كند از نظر حكم‌ تكليفي‌ گناهكار است‌ و از نظر حكم‌ وضعي ، زن‌ مستحق‌ نفقه خواهد بود حتي‌ اگر تمكين‌ را متوقف‌ بر پرداخت‌ مهريه‌ كند. به‌ جهت‌ اين كه‌ تمكين‌ نكردن‌ زوجه‌ در اين‌ صورت به‌ حق‌ مي باشد و در حقيقت‌ او تمكين‌ كرده‌ و ناشزه‌ نمي باشد; ولي‌ تمكين‌ را متوقف‌ بر گرفتن‌ حق‌ خود كرده است .7 اما در صورتي‌ كه‌ زوج‌ معسر باشد به‌ سبب‌ تأخير در پرداخت‌ مهريه‌ مرتكب‌ گناه‌ نشده ; ولي‌ در اين‌ كه ،در اين‌ صورت‌ زوجه‌ مستحق‌ نفقه‌ خواهد بود يا خير، محل‌ بحث‌ است . در اين‌ مسأله‌ دو نظريه‌ وجود دارد:
1. وجوب‌ نفقه :
استدلالي‌ كه‌ بر اين‌ نظريه‌ شده‌ است‌ اين‌ است‌ كه‌ امتناع‌ زوجه‌ از تمكين‌ به‌ حق‌ مي باشد و تا مهر را دريافت نكرده‌ حق‌ دارد تمكين‌ نكند و اين‌ كه‌ زوج‌ نمي تواند مهريه‌ را پرداخت‌ كند موجب‌ از بين‌ رفتن‌ حق‌ زن‌ نخواهدشد. علاوه‌ بر اين‌ كه‌ ممكن‌ است‌ با قرض‌ گرفتن‌ و يا فروختن‌ چيزي ، امكان‌ پرداخت‌ مهريه‌ براي‌ او فراهم‌ شود.اين‌ نظريه‌ را مرحوم‌ صاحب‌ جواهر تأييد مي كند و شهيد ثاني‌ نيز در مسالك‌ همين‌ نظريه‌ را پذيرفته‌ است .8فقهاي‌ معاصر نيز همين‌ نظريه‌ را پذيرفته اند.
از حضرت‌ امام‌ خميني‌ (ره ) سؤال‌ شده‌ است‌ كه‌ هرگاه‌ در صداق نامه‌ زوجه‌ نوشته‌ شده‌ باشد: «مبلغ ده هزار تومان‌ صداق‌ است‌ كه‌ تماما بر ذمه‌ زوج‌ يا پدر زوج‌ است‌ كه‌ وقت‌ مطالبه‌ زوجه‌ به‌ وي‌ بپردازد.» آيا دراين‌ صورت‌ زن‌ مي تواند بگويد: «تا مهر مرا ندهي‌ تمكين‌ نمي كنم .» و بر فرض‌ اين‌ كه‌ بتواند بگويد، آيا اگر مانع‌ ازجماع‌ شود مستحق‌ نفقه‌ مي شود؟
ايشان‌ در جواب‌ مي فرمايد: «اگر بعد از عقد تمكين‌ نكرده ، مي تواند تا گرفتن‌ مهر خود تمكين‌ نكند و دراين‌ صورت‌ استحقاق‌ نفقه‌ دارد.»9
همان گونه‌ كه‌ از اين‌ پاسخ‌ معلوم‌ مي شود زن‌ در دوران‌ نامزدي‌ در صورت‌ عدم‌ تمكين‌ به‌ جهت‌ عدم پرداخت‌ مهريه ، حق‌ نفقه‌ دارد و فرقي‌ بين‌ حالت‌ اعسار زوج‌ و عدم‌ اعسار او نمي باشد.
همچنين‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ مكارم‌ شيرازي‌ در پاسخ‌ به‌ استفتايي‌ در اين‌ مورد مي فرمايد: «در صورتي‌ كه شرط شده‌ باشد مهريه‌ را عندالمطالبه‌ بپردازد زن‌ حق‌ مطالبه‌ مهر را دارد و اگر عدم‌ تمكين‌ به‌ استناد عدم پرداخت‌ مهريه‌ باشد حق‌ نفقه‌ نيز دارد و اگر شرط شده‌ باشد و يا قرينه‌ از جهت‌ عرف‌ و عادت‌ وجود داشته باشد كه‌ عندالقدره‌ و الأستطاعه‌ بپردازد در صورت‌ عدم‌ توانايي‌ شوهر، زن‌ حق‌ مطالبه‌ ندارد و اگر تمكين‌ ننمايدحق‌ نفقه‌ ندارد.»10
2. عدم‌ وجوب‌ نفقه
در برابر قول‌ به‌ وجوب‌ نفقه‌ چه‌ در صورت‌ اعسار زوج‌ و چه‌ عدم‌ اعسار او در فرض‌ عدم‌ تمكين‌ زوجه‌ به جهت‌ پرداخت‌ نشدن‌ مهريه‌ كه‌ بسياري‌ از فقها به‌ آن‌ تصريح‌ كرده‌ بودند، نظريه‌ ديگري‌ مطرح‌ است‌ كه‌ درصورت‌ اعسار زوج ، نفقه‌ واجب‌ نيست . استدلالي‌ كه‌ براي‌ اين‌ نظريه‌ شده ، اين‌ است‌ كه‌ تمكين‌ زوجه‌ منتفي است‌ به‌ جهت‌ اين‌ كه‌ زوجه‌ نفقه‌ را بر امري‌ معلق‌ كرده‌ كه‌ عادتا منتفي‌ است . مرحوم‌ صاحب‌ جواهر مي فرمايد:«اين‌ نظريه‌ به‌ مرحوم‌ شهيد اول‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ شهيد در شرح‌ بر ارشاد الأذهان‌ به‌ آن‌ قائل‌ شده‌ است .»11
پاسخ‌ سؤال‌ دوم
اما در مورد تمكين‌ نكردن‌ زوجه‌ به‌ جهت‌ عدم‌ پرداخت‌ نفقه‌ ايام‌ گذشته‌ و يا ندادن‌ شيربها و كالاهايي‌ كه خريد آن‌ به‌ عهده‌ زوج‌ گذارده‌ شده‌ و حكم‌ نفقه‌ در صورت‌ عدم‌ تمكين‌ كه‌ در سؤال‌ آمده‌ بود بايد گفت‌ كه‌ درصورت‌ پرداخت‌ نشدن‌ نفقه‌ از سوي‌ زوج ، زوجه‌ نمي تواند از تمكين‌ امتناع‌ كند و تنها مي تواند جهت‌ احقاق حق‌ خود به‌ حاكم‌ مراجعه‌ كند.12 به‌ همين‌ جهت‌ در صورت‌ عدم‌ تمكين ، ناشزه‌ محسوب‌ مي شود و نفقه اي‌ برعهده‌ زوج‌ نخواهد بود.
در مورد شيربها يا كالا ] البته‌ در صورتي‌ كه‌ شيربها بر وجه‌ صحيح‌ آن‌ شرط شده‌ باشد [ در صورتي‌ كه‌ زمان براي‌ آن‌ تعيين‌ نشده‌ باشد و يا تعيين‌ شده‌ باشد و حال‌ نباشد قطعا زوجه‌ نمي تواند به‌ جهت‌ عدم‌ دريافت شيربها يا كالا از تمكين‌ خودداري‌ كند و در صورت‌ عدم‌ تمكين ، نفقه اي‌ نخواهد داشت ، چنانچه‌ در مورد مهريه هم‌ حكم‌ همين گونه‌ بود و در صورت‌ حال‌ بودن‌ آن‌ اگر كالا و يا شيربها به‌ عنوان‌ مهريه‌ نباشد از ظاهر كلمات‌ فقها(كه‌ فقط در صورت‌ عدم‌ پرداخت‌ مهريه ، زوجه‌ را مجاز به‌ تمكين‌ نكردن‌ دانسته اند) اين گونه‌ استفاده‌ مي شودكه‌ زوجه‌ نمي تواند در اين‌ صورت‌ تمكين‌ نكند; بنابراين ، در صورت‌ عدم‌ تمكين ، نفقه اي‌ به‌ عهده‌ زوج‌ نخواهدبود. برخي‌ از مراجع‌ عظام‌ در پاسخ‌ استفتائاتي‌ كه‌ در اين‌ خصوص‌ شده‌ است‌ حكم‌ به‌ عدم‌ استحقاق‌ نفقه نموده اند مگر در صورتي‌ كه‌ تمكين‌ (به‌ عنوان‌ شرط ضمن‌ عقد) منوط به‌ دريافت‌ شيربها يا كالا شده‌ باشد. درذيل‌ به‌ برخي‌ از استفتائات‌ مرتبط با اين‌ موضوع‌ اشاره‌ مي شود:

سؤال
الف . آيا زوجه‌ در فاصله‌ بين‌ عقد و عروسي (زفاف ) مستحق‌ نفقه‌ است ؟
ب . با توجه‌ به‌ عرف‌ بسياري‌ مناطق‌ كه‌ دختر در فاصله‌ بين‌ عقد و عروسي‌ در خانه‌ پدر، باكره‌ (غير مدخوله )مي ماند، حكم‌ نفقه‌ چيست ؟13

آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمدتقي‌ بهجت
«اگر زوجه‌ در تمكين‌ زوج‌ باشد استحقاق‌ نفقه‌ دارد و فرق‌ نمي كند.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيد عبدالكريم‌ موسوي‌ اردبيلي‌
«بعد از عقد، نفقه‌ زوجه‌ به‌ عهده‌ زوج‌ است ، مگر اينكه‌ با تراضي ، نفقه‌ زوجه‌ را خودش‌ يا اقارب‌ اوبدهند.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ حسين‌ نوري‌ همداني‌
«الف . اگر عقد، دائم‌ باشد و زوجه‌ در برابر زوج‌ تمكين‌ دارد نفقه‌ واجب‌ است .
ب . از جواب‌ قبل‌ روشن‌ شد.»

سؤال
زن‌ و مردي‌ و يا اولياء و بزرگان‌ آنها قراردادي‌ فيمابين‌ خودشان‌ مي گذارند، مهريه‌ را هم‌ تعيين‌ مي نمايند،سپس‌ مبلغ‌ دويست‌ هزار تومان‌ از مهريه‌ نقدا داده‌ مي شود و بقيه‌ بر ذمه‌ زوج‌ مي باشد و ارتكاز عرفي‌ بر اين‌ است كه‌ پس‌ از انجام‌ مراسم‌ عروسي ، زوجه‌ مي تواند مطالبه‌ نمايد و زوج‌ هم‌ بايد عندالقدره‌ بپردازد كما اين‌ كه‌ علماي گذشته‌ در عقدنامه ها مي نوشتند (فلها المطالبه‌ بشرط التمكين‌ وله‌ الاداء عند القدره‌ و الامكان ) ولي‌ در اين‌ زمان دفاتر رسمي‌ ازدواج‌ بناي‌ مذكور را در نظر نگرفته‌ و مي نويسند كه‌ زوج‌ بايد عندالمطالبه‌ پرداخت‌ نمايد و روي اين‌ اصل‌ وقتي‌ كه‌ اختلافي‌ در بين‌ آنها واقع‌ مي شود زن‌ مي گويد مادامي‌ كه‌ شوهر مهريه‌ را نقدا نپردازد حاضر به تمكين‌ نخواهد شد بايد نفقه‌ او را هم‌ بدهد آيا زوجه‌ چنين‌ حقي‌ را دارد؟

آيت‌ الله‌ العظمي‌ ناصر مكارم‌ شيرازي‌
«در صورتي‌ كه‌ شرط شده‌ باشد مهريه‌ را عندالمطالبه‌ بپردازد، زن‌ حق‌ مطالبه‌ مهر را دارد و اگر عدم‌ تمكين به‌ استناد عدم‌ پرداخت‌ مهريه‌ باشد حق‌ نفقه‌ نيز دارد و اگر شرط شده‌ باشد و يا قرينه‌ از جهت‌ عرف‌ و عادت وجود داشته‌ باشد كه‌ عندالقدره‌ و الاستطاعه‌ بپردازد در صورت‌ عدم‌ توانايي‌ شوهر، زن‌ حق‌ مطالبه‌ ندارد و اگرتمكين‌ ننمايد حق‌ نفقه‌ ندارد.»14

سؤال
آيا نفقه‌ زوجه‌ از تاريخ‌ انعقاد عقد تا زمان‌ زفاف‌ و عروسي‌ به‌ عهده‌ زوج‌ مي باشد؟

امام‌ خميني‌ (ره )
«زوجه‌ اگر تمكين‌ داشته‌ باشد، نفقه‌ او بر زوج‌ واجب‌ است ، هرچند او را به‌ منزل‌ خود نبرده‌ باشد.»15

سؤال
مرسوم‌ است‌ كه‌ بين‌ ازدواج‌ و زفاف ، هنگامي‌ كه‌ زن‌ به‌ خانه‌ شوهر نرفته‌ است‌ از زوج‌ نفقه‌ نمي گيرند و پس از مدتي‌ زن‌ براي‌ مطالبه‌ نفقه‌ مي آيد، آيا در اين‌ مدتي‌ كه‌ تمكين‌ تام‌ ننموده‌ و ارتكاز عرفي‌ هم‌ بر اين‌ است‌ كه‌ مردنفقه‌ نمي دهد، زوجه‌ حق‌ مطالبه‌ مخارج‌ گذشته‌ خود را دارد؟

آيت‌ الله‌ العظمي‌ ميرزا جواد تبريزي
«اگر ارتكاز عرفي‌ بر اسقاط نفقه‌ در مدت‌ بين‌ عقد و زفاف‌ است ، حق‌ مطالبه‌ نفقه‌ را ندارد، مگر اينكه‌ زن براي‌ زفاف‌ حاضر باشد ولي‌ زوج‌ او را به‌ خانه‌ خود نمي برد كه‌ در اين‌ صورت‌ حق‌ مطالبه‌ نفقه‌ زوجه‌ ثابت‌ است والله‌ العالم .»16

سؤال
الف . در موردي‌ كه‌ مهريه‌ حال‌ باشد و زن‌ مطالبه‌ آن‌ را بنمايد در اين‌ صورت‌ همه‌ مراجع‌ در كتب‌ عربي‌ خودمي فرمايند زوجه‌ حق‌ دارد كه‌ تمكين‌ نكند با فرض‌ باكره‌ بودن‌ و عدم‌ مواقعه‌ و در رساله هاي‌ فارسي‌ در اين‌ موردكه‌ در آخر بحث‌ احكام‌ عقد دائم‌ مطرح‌ مي كنند مي گويند زن‌ مي تواند پيش‌ از گرفتن‌ مهر از نزديكي‌ كردن‌ شوهرجلوگيري‌ كند. سؤال‌ اين‌ است‌ آيا مراد از تمكين ، همان‌ اجازه‌ نزديكي‌ است‌ يا خير؟ و اگر معناي‌ ديگر است خواهشمند است‌ موارد آن‌ را تفصيلا مرقوم‌ فرماييد.
ب . در صورت‌ حال‌ بودن‌ مهريه‌ و معسر بودن‌ زوج‌ از پرداخت‌ تمام‌ آن‌ به‌ صورت‌ نقدي‌ آيا زوجه‌ مي توانددرخواست‌ و مطالبه‌ مهريه‌ به‌ طور كامل‌ را كند با فرض‌ اين‌ كه‌ باكره‌ است ؟
ج . اگر زوج‌ با توجه‌ به‌ معسر بودن‌ او و به‌ تكليف‌ دادگاه ، مهريه‌ را به‌ صورت‌ قسطي‌ بپردازد و با توجه‌ به اين‌ كه‌ امروزه‌ مهريه ها بالا است‌ و پرداخت‌ قسطي‌ آن‌ هم‌ سالها طول‌ مي كشد تا تمام‌ شود آيا با اين‌ وجود زن‌ بافرض‌ باكره‌ بودن‌ و عدم‌ مواقعه‌ حق‌ دارد تا پايان‌ قسط آخر تمكين‌ نكند؟
د. در صورت‌ حال‌ بودن‌ مهر، زوجه‌ غيرمدخول‌ بها حق‌ دارد تا گرفتن‌ مهريه‌ تمكين‌ نكند، اما آيا حق‌ دارد درغير تمكين ، اطاعت‌ از زوج‌ نداشته‌ باشد. مثلا منزل‌ خانواده‌ خود بماند و هر كار خواست‌ انجام‌ بدهد؟ با اين‌ حال مي تواند مطالبه‌ نفقه‌ نمايد؟

آيت‌ الله‌ العظمي‌ لطف الله‌ صافي‌ گلپايگاني‌
«الف . زن‌ حق‌ دارد قبل‌ از تسليم‌ مهريه‌ به‌ او، از تمكين‌ مطلق‌ خودداري‌ نمايد ولي‌ بعد از اينكه‌ تمكين مطلق‌ كرد يعني‌ خود را تحت‌ اختيار زوج ، براي‌ هرگونه‌ تمتع‌ قرار داد حق‌ او ساقط مي شود اگرچه‌ زوج استمتاعي‌ انجام‌ نداده‌ باشد والله‌ العالم .
ب . در صورتي‌ كه‌ مهريه‌ حال‌ باشد زوجه‌ مي تواند تمكين‌ نكند تا مهريه‌ را بگيرد ولو اينكه‌ زوج‌ معسرباشد و فرقي‌ بين‌ باكره‌ و غيرباكره‌ در اين‌ جهت‌ نيست‌ والله‌ العالم .
ج . در مورد سؤال ، نيز مي تواند تمكين‌ نكند تا تمام‌ مهريه‌ را بگيرد والله‌ العالم .
د. در فرض‌ سؤال ، زوجه‌ ساير حقوق‌ زوج ، از قبيل‌ عدم‌ خروج‌ از منزل‌ بدون‌ اجازه‌ زوج‌ و غيره‌ را بايدمراعات‌ كند والله‌ العالم .»17

سؤال
وقتي‌ يك‌ پسر با يك‌ دختر ازدواج‌ كردند، شرايط رفت‌ و آمد آنها چگونه‌ است ؟ آيا مي توان‌ بعد از ازدواج‌ تازمان‌ عروسي‌ نگذاشت‌ رفت‌ و آمد شود و يا نگذاشت‌ كه‌ شوهر، زن‌ عقدي‌ خود را از خانه‌ پدر دختر بيرون‌ ببرد؟كلا چگونه‌ بايد رفتار شود؟

آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيدعلي‌ خامنه اي‌
«پس‌ از اجراي‌ عقد ازدواج‌ دائم ، تمامي‌ احكام‌ مربوط به‌ اين‌ عقد كه‌ در رساله ها به‌ تفصيل‌ بيان‌ شده‌ است مترتب‌ مي شود مثل‌ اينكه‌ نفقه‌ زن‌ بر مرد واجب‌ مي شود و زن‌ هم‌ نبايد بدون‌ اجازه‌ شوهر از خانه‌ بيرون‌ رود واز اين‌ جهت ، تفاوتي‌ بين‌ قبل‌ از عروسي‌ و بعد از آن‌ نيست‌ و در هر حال‌ بهتر است‌ با هم‌ تفاهم‌ داشته‌ باشند واما راجع‌ به‌ بيرون‌ بردن‌ دختر از خانه‌ پدرش‌ در مدت‌ زمان‌ بين‌ عقد تا عروسي‌ و پرداخت‌ نفقه ، هرگونه‌ كه‌ درعقد شرط شده‌ يا عقد مبنيا بر آن‌ واقع‌ شده‌ عمل‌ نمايند.»18

سؤال
اگر زوجه‌ غير مدخوله‌ تمكين‌ نكند و اصرار بر طلاق‌ داشته‌ باشد و در اثر طلاق‌ ندادن‌ زوج ، تمكين‌ خود رامعلق‌ به‌ پرداخت‌ تمام‌ مهريه‌ نمايد (و معلوم‌ باشد كه‌ اين‌ تعليق ، بهانه‌ است ; چون‌ زوج‌ قادر به‌ پرداخت‌ نيست‌ برفرض‌ پرداخت‌ هم‌ زوجه‌ حاضر به‌ تمكين‌ نخواهد شد) آيا در اين‌ صورت‌ نفقه‌ زوجه‌ واجب‌ است‌ يا نه ؟
امام‌ خميني‌ (ره )
«اگر در ضمن‌ عقد، شرط مؤجل‌ بودن‌ تمام‌ يا قسمتي‌ از مهر نشده‌ حق‌ دارد تا دريافت‌ مهر، تمكين‌ نكند ودر اين‌ مورد استحقاق‌ نفقه‌ به‌ حال‌ خود باقي‌ است .»19

سؤال
اگر شخصي‌ دختري‌ را به‌ عقد خود درآورد و بنا بر اين‌ باشد كه‌ مدت‌ يك‌ سال ، دختر در خانه‌ پدر باشد، دراين‌ صورت‌ آيا حق‌ شوهري‌ از گردن‌ دختر برداشته‌ مي شود و يا خير؟ و همچنين‌ در همين‌ فرض ، اطاعت‌ دختر ازامر شوهر واجب‌ است‌ يا از امر پدر و مادر، در حالي‌ كه‌ در اين‌ مدت ، نفقه‌ دختر به‌ عهده‌ پدر است ؟

امام‌ خميني‌ (ره )
«تمام‌ حقوق‌ زوجيت‌ ثابت‌ است‌ و در غير آن‌ اختيار با خود دختر است .»20

سؤال
در بعضي‌ جاها رسم‌ است‌ كه‌ زن‌ وقتي‌ عقد مي شود، مدتي‌ در خانه‌ پدرش‌ مي ماند و زوج‌ گاهي‌ استمتاعاتي را از زن‌ مي برد، ليكن‌ زن‌ از مقاربت‌ ابا مي كند، آيا در اين‌ صورت‌ مي تواند مطالبه‌ نفقه‌ هم‌ بكند؟

امام‌ خميني‌ (ره )
«اگر متعارف‌ است‌ و عقد مبني‌ بر آن‌ است‌ حق‌ نفقه‌ دارد.»21

سؤال‌
دختري‌ كه‌ به‌ عقد فردي‌ درآمده‌ و هنوز مدخوله‌ نيست ، از شوهرش‌ تقاضاي‌ نفقه‌ مي نمايد، اما شوهرمي گويد تا زن‌ تمكين‌ نكند، نفقه اش‌ را نمي دهد و زن‌ هم‌ اظهار مي دارد كه‌ تا تمام‌ مهريه‌ را نگيرد، تمكين‌ نمي كند، آيااو مستحق‌ نفقه‌ حال‌ و گذشته‌ هست‌ يا نه ؟
امام‌ خميني‌ (ره )
«در فرض‌ مسأله‌ كه‌ زن‌ براي‌ گرفتن‌ مهريه‌ تمكين‌ نكرده ، نفقه‌ ساقط نمي شود.»22

سؤال
هرگاه‌ در صداقنامه‌ زوجه‌ نوشته‌ شده‌ باشد: «مبلغ‌ ده هزار تومان‌ صداق‌ است‌ كه‌ تماما بر ذمه‌ زوج‌ يا پدرزوج‌ است‌ كه‌ وقت‌ مطالبه‌ زوجه‌ به‌ وي‌ بپردازد.» آيا در اين‌ صورت‌ زن‌ مي تواند بگويد: «تا مهر مرا ندهي‌ تمكين نمي كنم .» و بر فرض‌ اين‌ كه‌ بتواند بگويد، آيا اگر مانع‌ از جماع‌ شود، مستحق‌ نفقه‌ مي شود؟

امام‌ خميني‌ (ره )
«اگر بعد از عقد تمكين‌ نكرده‌ مي تواند تا گرفتن‌ مهر خود تمكين‌ نكند و در اين‌ صورت‌ استحقاق‌ نفقه دارد.»23

سؤال
با در نظر گرفتن‌ اينكه‌ «تملك‌ الزوجه‌ المهر باجمعه‌ بمجرد العقد» اگر زفاف‌ واقع‌ نشده‌ و طلاق‌ هم‌ از طرف زوج‌ واقع‌ نشده‌ كه‌ مهر تنصيف‌ شود، آيا زوجه‌ مي تواند تمام‌ مهر را از زوج‌ مطالبه‌ بكند و حتي‌ در صورت‌ عدم پرداخت‌ مهر، به‌ وسايل‌ قانوني‌ متوسل‌ شود؟

امام‌ خميني‌ (ره )
«زن‌ مهريه‌ را به‌ عقد مالك‌ مي شود و مي تواند مطالبه‌ كند ولي‌ بدون‌ تمكين‌ استحقاق‌ نفقه‌ ندارد.»24

سؤال
اگر زوجه‌ رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر را منوط به‌ دريافت‌ اجناس‌ مورد توافق‌ (غير از مهريه ) نمايد و زوج‌ از تحويل آن‌ امتناع‌ ورزد، بفرماييد:
الف . آيا زوجه‌ چنين‌ حقي‌ دارد؟
ب . در صورت‌ خودداري‌ از رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر، آيا استحقاق‌ نفقه‌ دارد؟25

آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمدتقي‌ بهجت
«الف . ندارد مگر اينكه‌ اين‌ چنين‌ شرط شده‌ باشد.
ب . ندارد اگر مجاز نباشد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ لطف الله‌ صافي‌ گلپايگاني
«الف . اگر اجناس‌ مورد توافق‌ جزء مهريه‌ نباشد در ضمن‌ عقد لازم‌ ذكر شده‌ باشد وفاي‌ به‌ آن‌ بر زوج‌ لازم است‌ لكن‌ به‌ خاطر عدم‌ تحويل‌ آن ، زوجه‌ حق‌ امتناع‌ از رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر ندارد والله‌ العالم .»
ب . در فرض‌ مذكور استحقاق‌ نفقه‌ ندارد. والله‌ العالم .»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمد فاضل‌ لنكراني
«1. خير، چنين‌ حقي‌ ندارد مگر آنكه‌ در متن‌ عقد ازدواج‌ شرط نموده‌ باشد.
2. خير، چون‌ ناشزه‌ مي شود و حق‌ نفقه‌ او ساقط مي شود.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ ناصر مكارم‌ شيرازي
«هرگاه‌ شرايط مذكور در ضمن‌ عقد، نه‌ به‌ عنوان‌ مهريه ، مطرح‌ شده‌ باشد زوجه‌ حق‌ ندارد رفتن‌ خود را به خانه‌ شوهر منوط به‌ آن‌ كند، هرچند حق‌ مطالبه‌ والزام‌ به‌ آن‌ را دارد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيد عبدالكريم‌ موسوي‌ اردبيلي‌
«الف‌ و ب . صرف‌ اين‌ جهت ، باعث‌ حق‌ نرفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر نمي شود و اگر از جهت‌ ديگري‌ داراي‌ اين حق‌ نشود و از رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر امتناع‌ كند، استحقاق‌ نفقه‌ ندارد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ حسين‌ نوري‌ همداني
«الف . در فرض‌ مسأله‌ چنين‌ حقي‌ ندارد مگر اينكه‌ از اول‌ آن را شرط تمكين‌ قرار داده‌ باشند.
ب . خير، استحقاق‌ نفقه‌ ندارد مگر با شرطي‌ كه‌ ذكر شد.»
سؤال
در صورت‌ مطالبه‌ مهريه‌ از سوي‌ زوجه‌ در مدت‌ بين‌ عقد و عروسي‌ و عدم‌ پرداخت‌ آن‌ از طرف‌ زوج ،بفرماييد:
الف . آيا زوجه‌ مي تواند، تا زمان‌ پرداخت‌ مهريه‌ از رفتن‌ به‌ خانه‌ زوج‌ خودداري‌ كند؟
ب . در صورت‌ خودداري‌ از رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر، آيا استحقاق‌ نفقه‌ دارد؟
ج . آيا اعسار و عدم‌ اعسار زوج‌ تأثيري‌ در حكم‌ مسأله‌ دارد؟
د. آيا آگاهي‌ يا عدم‌ آگاهي‌ زوجه‌ هنگام‌ عقد به‌ عدم‌ توانايي‌ زوج‌ در پرداخت‌ مهريه ، تأثيري‌ در حكم‌ مسأله دارد؟26

آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمدتقي‌ بهجت
«الف‌ و ب . اگر با رفتن‌ به‌ خانه‌ زوج‌ طوري‌ باشد كه‌ مجبور شود به‌ تمكين ، مي تواند نرود و در اين‌ صورت استحقاق‌ نفقه‌ دارد چون‌ نشوز نيست .
ج . در صورت‌ اعسار كه‌ به‌ نحو اقساط مي دهد به‌ طوري‌ كه‌ در عسروحرج‌ نيفتد با پرداخت‌ قسط اولي ،ديگر تمكين‌ بر زوجه‌ واجب‌ است .
د. دانستن‌ يا ندانستن‌ زوجه‌ به‌ توانايي‌ يا عدم‌ توانايي‌ زوج‌ در پرداخت‌ مهريه‌ تأثيري‌ در مسأله‌ ندارد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيدعلي‌ سيستاني
«الف . اگر توافقي‌ نباشد و عرف‌ هم‌ اقتضاي‌ مقداري‌ تأخير نداشته‌ باشد نمي تواند خودداري‌ كند.
ب . استحقاق‌ نفقه‌ نيز تابع‌ عرف‌ و توافق‌ است .
ج . تأثيري‌ ندارد.
د. تأثيري‌ ندارد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ لطف الله‌ صافي‌ گلپايگاني
«الف‌ و ب . در فرض‌ سؤال‌ چنانچه‌ براي‌ دريافت‌ مهريه‌ مدتي‌ قرار داده‌ نشده‌ مي تواند از رفتن‌ به‌ خانه‌ زوج براي‌ دريافت‌ مهريه‌ امتناع‌ نمايد و استحقاق‌ نفقه‌ هم‌ دارد والله‌ العالم .
ج‌ و د. هيچ‌ يك‌ از دو امر مذكور تأثيري‌ در آنچه‌ پاسخ‌ سؤال‌ الف‌ و ب‌ گفته‌ شد ندارد بلي‌ در صورت‌ اعساربايد به‌ زوج‌ مهلت‌ داده‌ شود والله‌ العالم .»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمد فاضل‌ لنكراني
«الف . خير، زوجه‌ به‌ جهت‌ دريافت‌ مهريه‌ حق‌ حبس‌ دارد ولي‌ بايد در محلي‌ كه‌ شوهر تعيين‌ مي كندزندگي‌ كند.
ب . در صورت‌ درخواست‌ شوهر با نرفتن‌ به‌ خانه‌ او ناشزه‌ مي شود و حق‌ نفقه‌ وي‌ ساقط است .
ج‌ و د. خير، تأثيري‌ ندارد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ ناصر مكارم‌ شيرازي
«زن‌ نمي تواند رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر را مشروط به‌ دريافت‌ مهريه‌ كند ولي‌ مي تواند قبل‌ از دريافت‌ مهريه تمكين‌ نكند مشروط بر اين‌ كه‌ قبلا از اعسار زوج‌ خبر نداشته‌ باشد و در فرض‌ اعسار اگر ] از [ سوي‌ حاكم‌ شرع قسطبندي‌ شود و شروع‌ به‌ پرداختن‌ اقساط كند زن‌ بايد تمكين‌ كند.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيدعبدالكريم‌ موسوي‌ اردبيلي
«الف . نمي تواند، مگر آن‌ كه‌ بترسد اگر پيش‌ از گرفتن‌ مهر برود، مرد او را وادار به‌ هم‌ بستري‌ نمايد.
ب . براي‌ استحقاق‌ نفقه ، تمكين‌ عام‌ شرط است‌ و ترس‌ زن‌ از هم بستري‌ اجباري‌ قبل‌ از گرفتن‌ مهر اگرچه موجب‌ جواز نرفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر است ، ولي‌ براي‌ استحقاق‌ نفقه‌ بايد اين‌ امر مورد اطمينان‌ باشد، به‌ طوري‌ كه خود مرد به‌ خاطر هم بستري‌ اجباري ، عرفا مسؤول‌ نرفتن‌ زن‌ شناخته‌ شود.
ج . ندارد.
د. صرف‌ آگاهي ، به‌ معناي‌ اسقاط حق‌ عدم‌ تمكين‌ خاص‌ زن ، قبل‌ از گرفتن‌ مهر نمي باشد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ حسين‌ نوري‌ همداني
«الف . خير، نمي تواند.
ب . خير، استحقاق‌ نفقه‌ ندارد.
ج . خير، تأثيري‌ ندارد.
د. خير.»

سؤال
اگر بين‌ عقد و عروسي‌ فاصله‌ زماني‌ باشد، بفرماييد:
الف . آيا زوجه‌ در اين‌ مدت‌ كه‌ در خانه‌ زوج‌ نيست ، استحقاق‌ نفقه‌ دارد؟
ب . در صورت‌ وجود عرف‌ مسلم‌ بر عدم‌ پرداخت‌ نفقه‌ از سوي‌ زوج‌ در مدت‌ مذكور، حكم‌ مسأله‌ چيست ؟
ج . در اين‌ مسأله ، آيا آمادگي‌ زوجه‌ در مدت‌ مذكور براي‌ رفتن‌ به‌ خانه‌ زوج‌ و عدم‌ آن ، تأثيري‌ در حكم‌ نفقه دارد؟
د. در فرض‌ اخير چنانچه‌ قرارداد يا توافقي‌ ميان‌ طرفين‌ باشد (براي‌ مثال‌ توافق‌ شده‌ باشد كه‌ زوجه‌ پس‌ ازعقد يك‌ سال‌ در خانه‌ پدرش‌ بماند) و زوجه‌ پيش‌ از اتمام‌ مدت‌ براي‌ رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر، اعلام‌ آمادگي‌ نمايد، آيااستحقاق‌ نفقه‌ دارد؟27

آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمد تقي‌ بهجت
«الف‌ و ب . بعد از اجراي‌ عقد، زوجه‌ استحقاق‌ نفقه‌ دارد مگر اينكه‌ از طرف‌ خود زوجه‌ رضايت‌ به‌ عدم دريافت‌ باشد.
ج . اگر زوجه‌ امتناع‌ داشته‌ باشد. استحقاق‌ نفقه‌ ندارد.
د. معلوم‌ شد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيدعلي‌ سيستاني
«الف . اگر عرف‌ اقتضاي‌ خاصي‌ داشته‌ باشد كه‌ در حكم‌ شرط ضمني‌ است‌ يا شرط صريحي‌ باشد حق نفقه‌ ندارد.
ب . جواب‌ روشن‌ شد.
ج . تأثيري‌ ندارد.
د. در اين‌ فرض‌ نيز شوهر ملزم‌ نيست‌ قبل‌ از آن‌ آماده‌ انفاق‌ باشد.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ محمد فاضل‌ لنكراني
«الف . اگر راضي‌ به‌ تمكين‌ باشد بلي .
ب . اين‌ عرف‌ به‌ نحو اطلاق‌ نيست‌ و فاقد اعتبار مي باشد. آري‌ اگر متعاقدين‌ با توجه‌ به‌ آن‌ عقد نموده اندبايد بر طبق‌ آن‌ عمل‌ شود.
ج . بلي‌ اگر آماده‌ تمكين‌ نباشد ناشزه‌ مي شود و حق‌ نفقه‌ وي‌ ساقط است .
د. فرقي‌ نمي كند.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ ناصر مكارم‌ شيرازي
«1. استحقاق‌ نفقه‌ ندارد.
2. از جواب‌ بالا معلوم‌ شد.
3. هرگاه‌ زن‌ اظهار كند كه‌ آماده‌ براي‌ رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر است‌ و مرد حاضر نشود بايد نفقه‌ را بپردازد.
4. هرگاه‌ اين‌ شرط در ضمن‌ عقد ذكر شده‌ باشد براي‌ هر دو قابل‌ قبول‌ است .»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ سيد عبدالكريم‌ موسوي‌ اردبيلي
«نفقه‌ زوجه‌ بعد از عقد بر عهده‌ زوج‌ است‌ ولي‌ در دوران‌ متعارف‌ نامزدي‌ كه‌ زن‌ در خانه‌ پدر خود مي باشدو عروسي‌ نكرده اند نفقه‌ واجب‌ نيست ، البته‌ اگر شوهر نخواهد عروسي‌ كند يا زن‌ را ببرد با آنكه‌ زن‌ حاضراست ، لازم‌ است‌ نفقه‌ را بپردازد و در آن‌ مدت‌ كه‌ توافق‌ و قراردادي‌ براي‌ نرفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر شده‌ ظاهرا نفقه واجب‌ نيست‌ مگر آنكه‌ شرط تنها از طرف‌ زن‌ و به‌ عنوان‌ حقي‌ فقط براي‌ او باشد نه‌ شوهر، كه‌ اگر از اين‌ حق صرف نظر كند و آماده‌ باشد كه‌ به‌ خانه‌ شوهر برود نفقه اش‌ واجب‌ مي شود.»
آيت‌ الله‌ العظمي‌ حسين‌ نوري‌ همداني
«الف . اگر زوجه‌ تمكين‌ مي كند و حاضر است‌ همراه‌ شوهر به‌ خانه‌ او برود، حق‌ نفقه‌ دارد.
ب‌ و ج . از جواب‌ الف‌ روشن‌ شد.
د. اگر توافق‌ در ضمن‌ عقد لازم‌ نبوده‌ و زوجه‌ اعلام‌ آمادگي‌ رفتن‌ به‌ خانه‌ شوهر را مي كند استحقاق‌ نفقه‌ رادارد.»



پي نوشت :
1- شيخ‌ محمدحسن‌ نجفي ، جواهر الكلام ، دارالاحياء التراث‌ العربي ، چاپ‌ هفتم ، ج‌ 31، ص‌ 303.
2- امام‌ خميني‌ (ره )، تحرير الوسيله ، مؤسسه‌ النشر الاسلامي‌ قم ، ج‌ 2، ص‌ 280، فصل‌ في‌ النفقات ، مسأله‌ 1.
3- امام‌ خميني‌ (ره )، استفتائات ، دفتر انتشارات‌ اسلامي ، قم ، ج‌ 3، ص‌ 202، مسأله‌ 14.
4- سيد عبدالاعلي‌ سبزواري ، مهذب‌ الاحكام ، مؤسسه‌ المنار، چاپ‌ چهارم ، 1417 ه .ق .، ج‌ 25، ص‌ 159.
5- تنها مرحوم‌ صاحب‌ حدائق‌ و سيد محمد عاملي‌ در اين‌ حكم‌ اشكال‌ كرده اند و معتقدند پس‌ از عقد ازدواج ، زوج موظف‌ به‌ پرداخت‌ مهريه‌ و زوجه‌ موظف‌ به‌ تمكين‌ است‌ و هر يك‌ از طرفين‌ كه‌ اين‌ وظيفه‌ را انجام‌ ندهد در صورت‌ مطالبه ديگري‌ گناه‌ كرده‌ است‌ و در صورت‌ عصيان‌ هر يك‌ از طرفين ، حق‌ ديگري‌ ساقط نمي شود. گرچه‌ امكان‌ تحقق‌ اجماع‌ در اين مسأله‌ از سوي‌ صاحب‌ حدائق‌ و سيد محمد عاملي‌ رد نشده‌ و بر فرض‌ عدم‌ تحقق‌ اجماع ، اين گونه‌ قائل‌ شده اند. (شيخ‌ يوسف بحراني ، حدائق‌ الناضره ، انتشارات‌ اسلامي ، قم ، ج‌ 24، ص‌ 461 سيد محمد عاملي ، نهايه‌ المرام ، انتشارات‌ اسلامي ، قم ، چاپ اول ، 1413 ه .ق ، ج‌ 1، ص‌ 413 و 414.
6- شيخ‌ حر عاملي ، وسائل‌ الشيعه ، موسسه‌ آل البيت‌ لاحياء التراث ، 1414 ه .ق .، ج‌ 21، ص‌ 63.
7- شيخ‌ محمدحسن‌ نجفي ، پيشين ، ج‌ 31، ص‌ 43 شيخ‌ يوسف‌ بحراني ، پيشين ، ص‌ 469.
8- شيخ‌ محمد حسن‌ نجفي ، همان شهيد ثاني ، مسالك‌ الافهام ، موسسه‌ المعارف‌ الأسلاميه ، چاپ‌ اول ، 1416 ه .ق .،ج‌ 8، ص‌ 195 شيخ‌ يوسف‌ بحراني ، همان ، ص‌ 469 و 470.
9- امام‌ خميني‌ (ره )، پيشين ، ص‌ 207، مسأله‌ 29.
10- ناصر مكارم‌ شيرازي ، استفتائات‌ جديد، انتشارات‌ مدرسه‌ امام‌ علي‌ (ع )، قم ، 1380، ج‌ 1، ص‌ 215، مسأله‌ 744.
11- شيخ‌ محمد حسن‌ نجفي ، پيشين .
12- همان ، ص‌ 388.
13- گنجينه‌ آراي‌ فقهي‌ ـ قضايي ، مركز تحقيقات‌ فقهي ، سؤال‌ 5408.
14- استفتائات‌ جديد، انتشارات‌ مدرسه‌ امام‌ علي (ع )، قم ، 1380، ج‌ 1، ص‌ 215، مسأله‌ 744.
15- امام‌ خميني‌ (ره )، استفتائات ، انتشارات‌ اسلامي ، قم ، 1381، ج‌ 3، ص‌ 202، مسأله‌ 14.
16- استفتائات‌ جديد، انتشارات‌ سرور، قم ، 1378، ص 369، مسأله‌ 1562.
17- گنجينه‌ آراي‌ فقهي‌ ـ قضايي ، مركز تحقيقات‌ فقهي ، سؤال‌ 7958.
18- همان ، سؤال‌ 5383.
19- امام‌ خميني ، پيشين ، ص 201، مسأله‌ 11.
20- گنجينه‌ آراي‌ فقهي‌ ـ قضايي ، مركز تحقيقات‌ فقهي ، سؤال‌ 10128.
21- امام‌ خميني ، پيشين ، مسأله‌ 10.
22- همان ، ص 207، مسأله 28.
23- همان ، مسأله‌ 29.
24- گنجينه‌ آراي‌ فقهي‌ ـ قضايي ، مركز تحقيقات‌ فقهي ، سؤال‌ 10267.
25- همان ، سؤال : 226.
26- همان ، سؤال‌ 225.
27- همان ، سؤال : 224.
منبع : پرسمان فقهي قضايي- معاونت آموزش قوه قضائيه